با محاصره شهر آبادان توسط نیروهای دشمن و به دنبال صدور فرمان امام خمینی (ره) در14 آبان 1359، مبنی بر این که:(( حصر آبادان باید شکسته شود)) مساله محاصره آبادان علاوه برجنبه نظامی و ملی، جنبه شرعی پیدا کرد و در پنجم مهر ماه سال 1360 حصر آبادان در عملیات ثامن الائمه(ع) شکسته شد.به گزارش حیات ، متجاوز عراق 19 روز بعد از هجوم سراسری به کشور جمهوری اسلامی ایران در شمال شرقی خرمشهر از رودخانه کارون گذشتند و محور اهواز آبادان را در شرق رودخانه قطع کرده و راه ارتباطی جزیره آبادان را با اهواز به کلی مسدود نمودند و با پیشروی تدریجی به سمت جنوب به جاده ماهشهر – آبادان رسیده و آن را نیز قطع کردند. در نتیجه جزیره آبادان از طریق ارتباط زمینی در محاصره دشمن قرار گرفت. با محاصره شهر آبادان توسط نیروهای دشمن و به دنبال صدور فرمان امام خمینی (ره) در14 آبان 1359، مبنی بر این که:(( حصر آبادان باید شکسته شود)) مساله محاصره آبادان علاوه برجنبه نظامی و ملی، جنبه شرعی پیدا کرد. از سوی دیگر موفقیت های عراق و انعکاس جهانی آن در صحنه های بین المللی از نظر سیاسی اهمیت خاصی یافت و در نتیجه می توان گفت که مساله محاصره آبادان از سه جنبه نظامی، سیاسی وشرعی حیثیت نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران را به محک آزمون سپرد. عبور نیروهای عراقی از رودخانه کارون به منظور حصول به هدف های سیاسی و استراتژیک بود و نیروهای ایرانی تلاش می کردند نیروهای عراقی را از وصول به این هدف و نگهداری آن بازدارند. وقتی نیروهای عراقی با وجود اجرای حملات شدید و تلاش های فراوان برای عبور از رودخانه بهمنشیر و اشغال و تصرف جزیره و شهرآبادان موفقیتی بدست نیاوردند و نتوانستند خط مقاومت رزمندگان خودی را در کرانه شمالی بهمنشیر در هم بشکنند و وارد شهر آبادان بشوند، به اجبار طرح ادامه تلاش برای اشغال جزیره آبادان را کنار گذاشتند و به تحکیم مواضع پدافندی منطقه سرپل و نگهداری همان بخش کوچک اشغالی شرق کارون که حداکثر15 کیلومتر عرض و 15 کیلومتر طول داشت اکتفا نمودند. صدام برای کمرنگ کردن اثرات ناکامی های نیروهای مسلح عراق، انصراف از ادامه تلاش برای اشغال آبادان را اقدامی آگاهانه و خودخواسته به منظور نداشتن مقاصد توسعه طلبانه در سرزمین جمهوری اسلامی ایران اعلام داشت، در حالی که دلیل اصلی توفیق عراق، مقاومت دلیرانه و سرسختانه رزمندگان دلیر و جان بر کف مدافع آبادان بود.
زمینه های تحول در جنگ
در ماه های اول تهاجم سراسری عراق به ایران نظام نوپای جمهوری اسلامی ایران برای ادامه حیات خود با دو چالش اساسی روبرو شد و برای خروج از آن ناچار بود از بن بست نظامی خارج شده و بر بحران سیاسی موجود فائق آید. امام خمینی(ره) با درک این موضوع و با توجه به موقعیت حساسی که در کشور وجود داشت، در اول بهمن 1359 طی پیامی به مردم و نیروهای مسلح، با اشاره به مقطع زمانی سرنوشت ساز، غلبه بر اوضاع نامطلوب سیاسی- نظامی و ضرورتاً، دست یابی به وحدت، ثبات سیاسی و شکستن بن بست نظامی را توصیه نمودند. در چنین اوضاعی، مسئولان کشور به تدریج در مورد فرماندهی بنی صدر دچار تردید شدند. به کار نگرفتن نیروهای مردمی و سپاه در عرصه جنگ حاصل تفکر و بینش لیبرالیستی بنی صدر و همچنین بینش نظامی کلاسیک و سنتی بود. هنگامی که این تفکرات در آزمون عملی شکست خورد و بنی صدر نتوانست در هیچ یک از عملیات ها علیه عراق موفقیت کسب کند، زمینه برای حضور نیروهای مردمی و انقلابی فراهم شد؛ به عبارت دیگر، حضور این نیروها، پاسخ به کاستی ها و ضرورت هایی بود که انقلاب و جنگ در آن وضعیت سخت و دشوار به آن نیاز داشت. به این ترتیب استراتژی جدیدی با حضور نیروهای مردمی و انقلابی در جنگ ایجاد شد که در آن برای نخستین بار، برخلاف آموزه نیروهای کلاسیک که برای در هم شکستن خطوط دشمن و پیشروی بر آتش و نیروی زرهی تاکید می شد، نیروی پیاده اساس کار را تشکیل می داد و عملیات ثامن الائمه(ع) نقطه عطف و حلقه واسط برای انتقال استراتژی جنگ از وضعیت گذشته به وضعیت جدید بود.
طرح عملیات ثامن الائمه(ع)
پایدار ماندن سرپل دشمن در شرق کارون تهدید بالقوه خطرناکی برای جزیره آبادان بود زیرا با اشغال جزیره آبادان تمام کرانه شمالی اروندرود در کنترل عراق قرار می گرفت و بنادر ماهشهر و امام خمینی(ره) و تاسیسات اقتصادی و دریایی ایران در خور موسی در کنترل مستقیم و غیر مستقیم دولت عراق قرار می گرفت. در برابر چنین رویدادی کشور ایران از بخش کرانه ای شمال غربی خلیج فارس محروم می گردید و مجبور می شد برای استفاده بی خطر از آبراه دریایی، تاسیسات اقتصادی و نظامی و بندری منطقه را به بنادر دیگر مانند بندر دیلم، گناوه یا بوشهر تغییر مکان دهد که این امر مستلزم صرف میلیاردها دلار هزینه و سال های متمادی وقت بود. علاوه بر این فرمان امام مبنی بر این که حصر آبادان باید شکسته شود مسوولین جنگ را برآن داشت تا با اطاعت از فرمان امام، عملیاتی برای رفع محاصره آبادان انجام دهند. اولین بار طرح عملیات برای شکستن محاصره آبادان در بهار سال1360 مطرح گردید. اما به علت ارائه نظرات و راه حل های مختلف توسط مقامات سیاسی و فرماندهان جنگ برای انجام عملیات درمناطق دیگر، این طرح تا شهریور ماه همان سال به تعویق افتاد. سرانجام بعد از تشکیل چندین جلسه بین فرماندهان ارتش ، سپاه و اعضای شورای عالی دفاع در 15 شهریور 1360طرح عملیاتی ثامن الائمه(ع) برای شکستن محاصره آبادان تکمیل و به واحد ها و قرارگاه ها ابلاغ شد. هدف اصلی عملیات، انهدام نیروهای دشمن در شرق رودخانه کارون وتصرف و تامین منطقه بود. سران نظامی امیدوار بودند با انجام عملیات ثامن الائمه (ع) تهدید احتمالی دشمن برای تصرف آبادان که عراق آن را به صورت اهرم فشاری علیه ایران در تبلیغات خود مورد استفاده قرار می داد، خنثی کنند. از سوی دیگر، پس از پاکسازی شرق رودخانه کارون از نیروهای دشمن، نیروهای خودی از خطوط پدافندی آزاد می شدند و امکان به کارگیری آن ها در مراحل بعدی آزاد سازی مناطق اشغالی فراهم می شد.
موقعیت منطقه
منطقه عملیاتی ثامن الائمه(ع) در شرق رودخانه کارون و در حد فاصل شمال شهر آبادان و جنوب منطقه دارخوین قرار داشت و شامل سرپل دشمن به وسعت 150 تا180 کیلومتر مربع می شد که در اشغال نیروهای عراقی بود. عوارض حساس منطقه، رودخانه کارون و دو جاده اهواز- آبادان و ماهشهر- آبادان بودند و عوارض مصنوعی منطقه نیز بیشتر شامل مواضع و استحکامات دشمن نظیر خاکریزهای متعدد، مواضع تانک، سنگرهای اجتماعی و انفرادی می شدند. با توجه به اهمیت دو پل قصبه و حفار برای دشمن که به منزله معبر و محل اتصال عقبه های او در شرق کارون بودند، مواضع و استحکامات فراوان و تعداد زیادی نیروی رزمی در این دو محور وجود داشتند.
وضعیت دشمن
وضعیت گسترش نیروهای دشمن طبق مدارک بدست آمده از تیپ 8 مکانیزه لشکر3 زرهی عراق در تاریخ 26 مرداد 1360 به این شرح بود: تیپ8 مکانیزه با 3 گردان و یک گردان تانک در قسمت شمالی سرپل و در جنوب سلیمانیه مواضع پدافندی را اشغال و تحکیم کرده بود. تیپ6 زرهی لشکر 3 زرهی با 3 گردان تانک و یک گردان مکانیزه در قسمت مرکزی و شرقی در شمال جاده ماهشهر- آبادان دفاع می کرد و تیپ 44 لشکر 11 پیاده زیر امر لشکر 3 زرهی در قسمت جنوبی منطقه سرپل و جنوب جاده ماهشهر- آبادان پدافند می نمود. بنابراین در منطقه سرپل اشغالی شرق کارون نیروهای عراق به استعداد یک لشکر کامل بودند، ضمن این که عراق می توانست این لشکر را با یکان هایی در حدود یک لشکر مکانیزه تقویت نماید. از بررسی وضعیت مواضع پدافندی دشمن که با استفاده از عکس های هوایی و اطلاعات به دست آمده از اسرای جنگی و شناسایی ها جمع آوری گردیده بود، چنین به نظر می رسیدکه دشمن استحکامات بسیار قوی شامل میدان های مین و خاکریز و مواضع مناسب پدافندی در این منطقه تهیه کرده و ماموریت واحدهای گسترش یافته در آن، پدافند تا آخرین حد امکان بود. برابر شواهد و قراین و اسناد موجود، در پی گسترش حملات رزمندگان اسلام به منطقه اشغالی سرپل در نیمه اول سال 1360، دشمن دچار اضطراب شده و احتمال حمله را پیش بینی می کرد. با این حال، عراقی ها همچنان به استقرار در مناطق اشغالی اصرار داشتند و این امر بدین دلیل بود که عراقی ها تصور می کردند که نیروهای ایرانی از انجام دادن عملیاتی دقیق و برنامه ریزی شده در سطحی گسترده ناتوان هستند. در واقع فرماندهی عراق احتمال تدارک حمله از محور شرق رودخانه را پیش بینی می کرد اما به هیچ وجه تصور نمی کرد این حمله، گسترده و همه جانبه باشد.
سازمان رزم
ترکیب نیروهای عمل کننده ایران در این عملیات، شامل ارتش، سپاه، نیروهای ژاندارمری و نیروی عظیم بسیج مردمی بود. نیروهای ارتش شامل لشکر77 پیاده خراسان-بعد از پیروزی در این عملیات به لشکر 77 پیروز تغییر نام یافت- با سه تیپ شامل 9گردان نیروی زمینی، تیپ 37 رزهی شیراز، گردان 251 تانک از لشکر 16 زرهی و گروه رزمی 291 تانک بود. سپاه با 16 گردان نیروی پیاده که در سازمان سه قرارگاه تیپی عمل می کرد، شرکت نمود و همچنین گردان 107 ژاندارمری نیز حضور داشت. جهاد سازندگی، علاوه بر احداث جاده وحدت در فروردین1360، امور مقدماتی مهندسی عملیات را انجام داد.
پس از خلع وفرار بنی صدر نخستین بار بود که نیروهای عمل کننده در چنین مقیاسی با هم ترکیب شده به نحو شایسته ای با یکدیگر همکاری و هم آهنگی می کردند، چنان که این اقدام، الگوی مناسبی برای ادامه همکاری ارتش و سپاه در سایر عملیات ها شد.
شرح عملیات
عملیات در ساعت 1 بامداد روز پنجم مهر 1360 با رمز نصر من الله و فتح قریب آغاز شد و در هفتم مهر با موفقیت به پایان رسید. نیروهای ایران در ساعات نخست عملیات، با تهاجم به مواضع دشمن و در هم شکستن مقاومت نیروهای آنان، خاکریزهای اول دشمن را تصرف وتأمین کردند. مقاومت اولیه نیروهای عراقی در برخی از محورها و به ویژه تداوم آن در منطقه پل حفار، نشان دهنده هوشیاری نسبی دشمن بود. بنابر گزارش اسیران عراقی، اسارت یکی از نیروهای خودی در منطقه عملیاتی تیپ 8 مکانیزه در محور دارخوین سبب هوشیاری دشمن شده بود، ولی شناخت نادرست فرماندهان نظامی عراق نسبت به توان نیروهای خودی که بر مبنای برآوردهای عملیات های ناکام پیشین ایجاد شده بود، سبب شد در برابر حمله نیروهای خودی واکنش مناسبی نشان ندهند. با روشن شدن هوا و ادامه پیشروی نیروهای خودی از محور شمالی به سمت پل مارد و تهدید عقبه نیروهای دشمن، نخستین ضربه شکننده بر نیروهای عراقی وارد آمد. بااین حال، نیروهای دشمن در منطقه پل حفار همچنان مقاومت می کردند. گستردگی محورهای تهاجم و عقب ماندگی دشمن سبب شد تا نیروهای خودی با به دست گرفتن ابتکار عمل و ادامه پیشروی در محورهای مختلف، دشمن را تحت فشار قرار دهند.
از سوی دیگر، در پی تغییر وضعیت میدان نبرد، فرماندهی نیروهای دشمن تلاش می کرد تا تاریک شدن هوا به مقاومت در پل حفار ادامه دهد. دشمن قصد داشت، باتقویت منطقه، ابتدا منطقه سرپل را حفظ کند و پس از آن، با نصب پل روی رودخانه کارون، نیروهای محاصره شده را نجات دهد وسپس، با استقرار در منطقه غرب رودخانه کارون، از ادامه پیشروی نیروهای خودی جلوگیری کند. بر همین اساس، دشمن در اولین اقدام با وارد کردن تیپ 10 زرهی گارد جمهوری، سعی کرد، پل حفار را حفظ کرده و با استقرار تیپ 16 زرهی از لشکر 6 زرهی درغرب رودخانه کارون، از پیشروی نیروهای ایران جلوگیری کند. تهاجم رزمندگان به نیروهای تیپ 10 سبب شد تا این نیروها در همان لحظات اولیه حضور در منطقه سرپل، محاصره شده و عقب نشینی کنند، در صورتی که اگر در حمله به تیپ 10 تأخیر صورت می گرفت، بی گمان نیروهای تیپ 10 دشمن پس از حضور در منطقه، دست به ضد حمله می زدند. با آزاد شدن جاده ماهشهر – آبادان در ساعت 8:32 بامداد روز پنجم مهر و پیشروی نیروهای خودی از شمال به جنوب وتصرف پل قصبه، امکان مقاومت از عراقی ها گرفته شد. در بعد از ظهر همان روز بخشی از پل حفار تصرف شده بود ولی عراقی ها برای باز نگه داشتن عقبه نیروهای محاصره شده خود در شرق کارون، همچنان مقاومت می کردند، چنان که با تاریک شدن هوا حرکت ستون نیروهای دشمن از اهواز به سمت خرمشهر دیده شد.
بدین ترتیب، روز اول عملیات در حالی به پایان رسید که دشمن به دلیل عقب ماندگی، توان مقابله با نیروهای خودی را نداشت و تنها، به تاریک شدن هوا، باز نگاه داشتن پل حفار برای تقویت منطقه و یا امکان عقب نشینی نیروهای محاصره شده امید بسته بود. در روز دوم عملیات (ششم مهر)، در حالی که پیشروی نیروهای خودی همچنان ادامه داشت، دشمن واکنش جدی از خود نشان نداد و از بعدازظهر همان روز نیروهای عراقی به تدریج تسلیم شده و یا عقب نشینی کردند و سرانجام در پایان این روز عملاً منطقه سرپل دشمن آزاد شد.
در روز سوم عملیات نیز در پی پاکسازی منطقه، محاصره آبادان به پایان رسید و فرمان امام خمینی مبنی بر شکستن حصر آبادان، در مدت 42 ساعت تلاش مداوم لشکر 77 پیاده و رزمندگان سپاه پاسداران و نیروهای مردمی با موفقیت کامل به پایان رسید و نیروهای خودی پس از پاکسازی کامل منطقه، در ساحل شرقی رودخانه کارون استقرار یافتند.
نتایج عملیات ثامن الائمه
در این عملیات نیروهای دشمن در منطقه عملیات شرق رودخانه منهدم یا اسیر و یا به غرب رودخانه کارون فرار کردند و بعد از حدود یک سال جزیره آبادان از محاصره خارج شد و تهدید دشمن در شرق کارون و جزیره آبادان به کلی از میان رفت. بیش از 150 کیلومتر مربع از اراضی اشغال شده، آزاد گردید. در حدود 3 هزار نفر از نیروهای دشمن کشته و زخمی شدند و 1656 نفر نیز به اسارت در آمدند. علاوه بر این تعداد 90 دستگاه تانک و نفربر، 100 دستگاه انواع خودرو دشمن منهدم گردید وسه فروند هواپیما و یک فروند بالگرد عراق نیز سرنگون شد. همچنین 100 دستگاه تانک، 60 دستگاه نفربر، 3 دستگاه لودر و 150 دستگاه خودرو و پنج عراده توپ توسط رزمندگان اسلام به غنیمت گرفته شد.
بازتاب عملیات
اقدام ایران در انتشار اخبار مربوط به عقب راندن عراقی ها از شرق کارون و شکسته شدن محاصره آبادان با توجه به روند تحولات سیاسی- نظامی در داخل کشور با تردید ارزیابی می شد. ناظران و کارشناسان خبری در تمام گزارش ها و تحلیل های خبری،گزارش های ضد و نقیض و دوگانه از ایران ارائه می کردند، رسانه های خبری جهان به موازات اخبار مناقشات سیاسی، خبر پیروزی ایران را نیز منتشر می کردند. برای ناظران خارجی پیروزی ایران در این عملیات پذیرفتنی نبود، به همین دلیل با وجود تاکید بر ارزش پیروزی نظامی ایران و شکست سیاسی – نظامی عراق، همچنان اوضاع کلی جنگ به عنوان یک بن بست ارزیابی می شد که تنها، تحولات سیاسی و جابه جایی قدرت در یکی یا هر دو کشور می توانست آن را بر طرف کند. به بیان دیگر، گر چه شکسته شدن حصر آبادان مورد پذیرش محافل سیاسی نظامی دنیا قرار گرفت، ولی این به آن معنا نبود که روند جدیدی در جنگ آغاز شده و اوضاع به سود ایران تغییر یافته باشد. بعدها یکی از کارشناسان آمریکایی مسائل نظامی در مورد بازتاب عملیات ثامن الائمه(ع)، بر این نکته تاکید می کند که پیشنهاد آتش بس یک ماهه عراق در ماه بعد، متاثر از پیروزی ایران در مهرماه بود.
پس از پیروزی رزمندگان ایران در عملیات، فرماندهان جنگ در طی تلگرامی این موفقیت را به امام خمینی(ره) تبریک گفتند. امام نیز به تلگرام فرماندهان در خصوص شکستن حصر آبادان چنین پاسخ دادند:
بسم الله الرحمن الرحیم
((تیمسار سرتیپ فلاحی، تیمسار سرتیپ ظهیر نژاد و جناب آقای محسن رضایی ایدهم الله تعالی
تلگراف شما درخصوص فتحی بزرگ که خداوند تعالی نصیب ارتش و نیروی هوایی و هوانیروز و سپاه پاسداران و بسیج و ژاندارمری و فداییان اسلام و سایر نیروهای مردمی فرموده و محاصره آبادان بطور کامل شکسته شده است، واصل گردید. این جانب این پیروزی بزرگ را به فرماندهان تمامی نیروهای مسلح و به سربازان ارجمند و سپاهان نیرومند تبریک می گویم و امید است این سرافرازیها را که برای اسلام و میهن فراهم می کنند، منظور نظر مبارک ولی الله الاعظم بقیةالله ( ارواحنا له الفدا) باشد و آخرین پیروزمندی را که بیرون راندن نیروهای متجاوز کافر از سرزمین میهن مان است، ملت شریف ایران بزودی مشاهده کند. این جانب به اسم ملت بزرگ ایران از رزمندگان دلیر ارتش و سپاه و دیگر قوای مسلح( ایدهم الله تعالی) تقدیر و تشکر می کنم. از خداوند متعال توفیق نصرت و عظمت اسلام و مسلمین وبه خصوص نیروهای مسلح اسلامی را خواستار است. ))
والسلام علیکم روح الله الموسوی الخمینی
منابع و مآخذ:
1-تحلیلی بر وقایع صحنه عملیات خوزستان در سال اول جنگ، نصرت الله معین وزیری، سازمان حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس، 1385
2-گردان 144 در نبرد آبادان ، فرض الله شاهین راد، ایران سبز،1387
3-تجزیه و تحلیل جنگ ایران و عراق،محمد درودیان، جلد دوم، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ،1378
4-صحیفه امام، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)،1379
5-روزها و رویدادها، نمایندگی فرماندهی کل قوا در نیروهای مسلح، موسسه فرهنگی رامین،1378
6- اطلس نبردهای ماندگار،مجتبی جعفری، نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران،1383
پایان پیام
